HARİTALAR

İlk örnekleri M.Ö. 6. yüzyıla dayanan ve dünyanın hala düz olduğu inancıyla çizilen dünya haritaları daha sonra Helenistik Dönem'le birlikte küre şeklinde çizilmeye başlanıyor.  Bu dönemde coğrafya biliminde meydana gelen gelişmeler, Roma İmparatorluğu döneminde Batlamyus'un çizdiği dünya haritasına önayak oluyor ve bu harita Orta Çağ'ın sonuna kadar kabul görüyor. 15 ve 18. yüzyıllar arasındaki coğrafi keşiflerle birlikte, dünya haritaları gittikçe aslına daha uygun olmaya başlasa da, Afrika'nın iç kısımları ve Antarktika 19. yüzyıla kadar keşfedilemiyor. İşte tarihteki haritalardan bazıları:

1. Babil Dünya Haritası (M.Ö. 600)

Bilinen en eski dünya haritası olan Babillilere ait bu harita, kil bir tablet üzerine oyulmuştur. Üzerinde çivi yazısıyla yazılmış bir metin bulunduran ve dünyayı Babillilerin perspektifinden yansıtan bu tablet, British Museum'da sergilenmektedir.

2. Anaksimandros'un haritası (M.Ö. 610-546)

İyonlu bir filozof olan Anaksimandros'un çizdiği bu haritada Ege Denizi dünyanın merkezinde, kıtalar onun etrafında yer alıyor. En dışta ise okyanus bulunuyor. Haritanın aslı günümüze ulaşmasa da, yukarıdaki temsilin haritaya benzediği düşünülüyor.

3. Eratosthenes'in haritası (M.Ö. 276-194)

Büyük İskender'in yaptığı seferlerden aldığı bilgiyle gelişmiş bir dünya haritası çizen Eratosthenes'in haritasında Asya, gerçeği daha iyi yansıtacak bir biçimde daha geniş çizilmiş. Aynı zamanda bu harita, Eratosthenes'in küre biçimindeki dünya anlayışını destekleyecek şekilde paralel ve meridyenleri içeriyor.

4. Posidonius'un haritası (M.Ö. 150-130)

Canopus yıldızını referans alarak dünyanın çapını küçük bir yanılmayla tahmin eden Posidonius'un haritası, Orta Çağ bilginlerini Eratosthenes'in haritasının mı yoksa bunun mu daha gerçeğe uygun olduğu konusunda tartışmalara sürüklemiştir.

5. Batlamyus'un (Ptolemy) haritası (M.S. 150)

Bu haritanın en önemli özelliği enlem ve boylamları gösteriyor olması ve Batlamyus'un geniş astronomi bilgisi sayesinde öncekilere göre çok daha ayrıntılı bir örnek olması. Başta da belirttiğimiz gibi bu harita çok uzun zaman boyunca geçerliliğini korumuştur.

6. Tabula Peutingeriana (M.S. 300)

Bu harita Roma İmparatorluğu'ndaki yolları göstermek için tasarlanmıştır. Resimde gördüğünüz harita, aslının 13. yüzyılda yapılmış bir kopyasıdır. Harita Avrupa'yı, Asya'nın bir bölümünü ve Kuzey Afrika'yı kapsar.

7. İbn Havkal (M.S. 900)

10. yüzyılda yaşadığı bilinen Arap bilim insanı İbn Havkal, kendi seyahat deneyimlerine dayanarak ve büyük bir ihtimalle Batlamyus'un çalışmalarından etkilenerek bir dünya haritası çizmiştir.

8. Anglo-Sakson dünya haritası (M.S. 1040)

Özellikle Britanya'nın detaylı bir görünümünü sunan bu harita, Romalıların kullandığı bir harita esas alınarak yapılmış olsa da, aynı zamandan pek çok kaynaktan derlenen bilgilerle oluşturulmuş. Daha sembolik bir görünüm sunan diğer Orta Çağ haritalarının aksine Kudüs'ü merkeze koymayan ve Doğu'yu daha yukarıda gösteren bu harita, Hindistan ve Sri Lanka'yı da içeriyor.

9. Kâşgarlı Mahmud'un haritası (M.S. 1072)

Kâşgarlı Mahmud'un Divânu Lügati't-Türk adlı eserinde Türk dünyasını yani doğuyu merkez alarak çizdiği bu harita, Balasagun'u (bugünkü Kırgızistan) dünyanın merkezi olarak gösterir.  Harita aynı zamanda dünyayı çevreleyen bir okyanus içerir. Harita bugün Pera Müzesi'nde sergilenmektedir.

İdrisi'nin Dünya Haritası (M.S.1154)

 Bütün erken dönem İslam dünyası haritalarının büyük bir çoğunluğu gibi, El İdrisi’nin  1154 tarihli bu dünya haritası da güneyi merkeze alarak, kuzeyi aşağıda güneyi de yukarıda gösteriyor. Afrika’nın ortasındaki dağların Nil’in kaynağı ..

10. Pietro Vesconte'nin dünya haritası (M.S. 1321)

İtalyan coğrafyacı Pietro Vesconte'nin dünya haritası, Akdeniz ve Karadeniz bölgelerini aslına uygun biçimde gösteren ilk harita olarak biliniyor. Harita, Kuzey Avrupa kıyılarını da diğer haritalara göre daha gerçeğe uygun gösteriyor.

11. Katalan Dünya Atlası (M.S. 1375)

Mayorka Kartografya Okulu tarafından hazırlanan bu harita, ortadan katlanabilen 4 parşömenden oluşuyor ve  dünyanın küresel şekline dikkati çeken metin ve illüstrasyonlar içeriyor. Diğer haritalardan farklı olarak kuzey, bu haritada altta yer alıyor.

12. Behaim'ın "Erdapfel" küresi (M.S. 1492)

Günümüze kadar ulaşmış en eski yerküre modeli olarak bilinen Erdapfel, Martin Behaim tarafından üretilmiş. Üzerindeki harita ise Georg Glockendon'a ait. Haritada, henüz Kolomb İspanya'ya dönmediği için Amerika kıtası yer almıyor. Harita, Avrasya'yı olduğundan daha büyük gösteriyor ve Avrupa ile Asya arasında sadece okyanus olduğunu varsayıyor.

13. Juan de la Cosa'nın haritası (M.S. 1500)

İspanyol bir kartograf olan Juan de la Cosa'nın çizdiği bu harita, Amerika kıtasını gösteren ilk harita olma özelliğini taşıyor.

14. Piri Reis'in dünya haritası (M.S. 1513)

Piri Reis'in çizdiği bu haritanın günümüze ulaşan kısmı Avrupa ve Kuzey Amerika'yı aslına yakın olarak gösteriyor. Haritanın bir başka önemli özelliği ise, Antarktika kıtasının varlığının bilindiğine dair ipuçları içeriyor olması.

15. Abraham Ortelius'un dünya haritası (M.S. 1570)

İlk modern atlas olarak kabul edilen bu atlas, 16. yüzyıl haritacılığının bir özeti olarak kabul edilir. Atlasta yer alan haritaların çoğu, nadir kaynaklardan edinilmiş. Yukarıda bu haritada yer alan dünya haritası görülüyor. 

DİĞER ÖNEMLİ HARİTALAR

Haritalar yalnızca bir mekanın ölçümünü yapan şeyler olmaktan çok daha fazlasını ifade ediyor. Onlar aynı zamanda insanların tarih boyunca dünyayı nasıl anladıklarını, açıkladıklarını ve onu nasıl ele aldıklarını gösteren kayıtlar. Jerry Brotton adlı bir araştırmacı da Great Maps adlı kitabında insanlığın bu kartografi mirasında bize rehberlik etmesi için 60 adet çok önemli tarihi haritayı anlatıyor.

Londra’daki Queen Mary College‘de Rönesans çalışmaları profesörü olan Brotton “Bir harita mekan hakkındadır ama ayrıca zamanda yer alan bir nesnedir de” diyor. “Onlar, büyük bir uygarlığın sınırlarının ne kadar uzağa dayandığını ya da diğer bir kültürün Dünya’nın kozmostaki yeri hakkında neye inandığını gösteren öyküler anlatırlar.” Brotton için, bazı en önemli harita öyküleri ise insanların karmaşık kartografik problemleri nasıl çözdükleri hakkında.

PETRUS PLANCİUS’UN MALUKU ADALARI’NIN ZENGİNLİKLERİNİ GÖSTEREN HARİTASI, DENİZCİLERİ MERKATÖR PROJEKSİYONUNUN KULLANIŞLI BİR NAVİGASYON ARACI OLDUĞUNA İKNA EDEBİLEN İLK ÇALIŞMAYDI.

Örneğin, mekân ölçümü dediğimiz şey çoğunlukla bize zaten en başından beri verili olan bir yenilik, ama bu tarihin geniş bir döneminde ve birçok farklı kültürde üstesinden gelinmesi gereken bir problemdi. Ne zaman ya da nerede doğdukları fark etmeksizin, bütün denizciler bir yerden başka bir yere güvenli bir biçimde seyahat etmek için çeşitli araçlara ihtiyaç duydular, ve bu da doğru ölçüm yöntemlerinin yaratılması için her zaman en büyük motivasyon kaynaklarından biri oldu. Batı dünyasında, haritaların evrimi Batlamyus‘un (Ptolemy) enlem ve boylam çizgileri, pusulalar ve Carta Pisana haritasındaki gibi çizgilerle birlikte gerçekleşti. Diğer kültürlerin ise, okyanusta yönlerini bulmanın zoruklarını çözmekte daha az yaratıcı olmayan kendi yöntemleri vardı. Pasifik adasında yaşayanların uzak bölgelerdeki yüzlerce adayı kolonize etmek için kullandığı çubuk biçimindeki grafikler bunun bir örneği.

BU YOL HARİTALARIN TARİHİ, PERSLERİN İLK DÖNEMLERİNE KADAR GİDİYOR, FAKAT TARİHTEKİ İLK CİDDİ YOL ATLASI JOHN OGİLBY’NİN 1675 TARİHLİ BRİTANNİA‘SIYDI.

Brotton, Great Maps adlı kitabında yer alması için detaylarının yanında tarihsel bir öneme ve her bir kültür hakkında dikkat çekici bilgilere de sahip olan haritaları tercih etmiş. “Avrupa haritalarının diğer büyük haritalama kültürlerine göre daha nesnel ve bilimsel olduklarının bilindiğini” söyleyen Brotton, bunun da aslında Avrupalı milletlerin sömürgeci hırslarının bir ürünü olduğuna işaret ediyor. Brotton şöyle devam ediyor: “Fakat İslami kültür yeni bölgeleri sömürgeleştirme konusunda daha az kaygılara sahipti, ve onların haritaları imparatorluğun ve onun kültürel fikirlerinin bir takviyesine vurgu yapıyordu.” Benzer bir biçimde, Çin ve Kore kültürlerinin görece daha tecrit edilmiş bir hâlde olduğu ve onların haritalarının da kültürel harmoniye odaklanmaya meyilli oldukları görülüyor. Brotton, bu kültürlerde manzaranın bu harmoniyi etkilediğine inanıldığı için, haritalarda nehirlerin ve diğer doğal özelliklerin düzenlemesine özel bir önem verildiğini ifade ediyor.

1136 YILINA AİT OLAN BU MEŞUR ÇİN HARİTASI TAŞ ÜZERİNE İŞLENMİŞ VE KÜÇÜK KARELERE BÖLÜNMÜŞ BİÇİMDE BİR ÖLÇEĞE SAHİP OLDUĞU BİLİNEN İLK HARİTA ÖZELLİĞİNİ TAŞIYOR. HER BİR KARE YAKLAŞIK 50 KM’LİK BİR ALANI GÖSTERİYOR.

Her bir kültür, dünyaya yukarıdan bakan bu araçlar için kendi ayrı sözcüğüne sahipti. Batıdaki ‘map’ (harita) sözcüğü, Latince bez ya da mendil anlamına gelen ‘mappa’dan geliyor. Arapçada, haritanın karşılığı ‘surah’ (figür) ve Çincede ise genellikle diyagram anlamına gelen ‘tu’. “Bütün bu sözcüklerin bugünkü modern batıda kullanıldığı anlamdan biraz daha farklı bir tezahüre sahip olduklarını” söyleyen Brotton “bunların hepsinin de bu kültürlerin dünyayı nasıl gördükleriyle bağlantılı olduğunu” belirtiyor.

HARİTALARI ÇEŞİTLİ VERİLERLE BİRLEŞTİRMEK ONLARIN GÜÇLÜ ÖYKÜLER ANLATMASINA OLANAK TANIDI. 1889 YILINA AİT BU HARİTADA, CHARLES BOOTH, LONDRA’DA YAPILAN BİR ARAŞTIRMAYLA BELİRLENMİŞ YOKSULLUK VERİLERİNİ BİRARAYA GETİRDİ VE SOSYAL ADALET İÇİN HAZIRLANAN İLK HARİTALARDAN BİRİSİNİ YAYINLADI.

KORE YAPIMI, 1402 TARİHLİ BU KANGNİDO HARİTASI, O DÖNEM ASYA’YA HÜKMEDEN BÖLGESEL GÜÇ OLAN MİNG HANEDANI’NIN HAKİMİYETİ ALTINDA. KARTOGRAF KWŎN KŬN DA DİĞER ASYALI HARİTA YAPIMCILARI GİBİ, DÜNYEVİ ENERJİNİN ARTERLERİ OLARAK GÖRÜLEN NEHİRLERE VURGU YAPMIŞ.

BİLİNMEYEN BİR KARTOGRAF TARAFINDAN YAPILAN 1300 CİVARINDA BİR TARİHTE YAYINLANAN CARTA PİSANA, BİLİNEN EN ESKİ DENİZCİ ÇİZELGESİ. BU HARİTALAR UZAK LİMANLARI BİRBİRİNE BAĞLAMAK İÇİN DOĞRU AÇILARI VE PUSULA NOKTALARINI KULLANIYORDU.

GÜNEY PASİFİK’TE YER ALAN MARSHALL ADALARI’NIN YERLİ DENİZCİLERİ KENDİ SOFİSTİKE YÖN BULMA ÇİZELGELERİ GELİŞTİRDİLER. EĞİMLİ ÇUBUKLAR BÜYÜK DALGALARI ANLATIYOR, YATAY ÇİZGİLER ADALAR ARASINDAKİ MESAFEYİ ÖLÇÜYOR, ZİKZAK İŞARETLER DE BÜYÜK DALGALARIN ÖNEMLİ ADALAR ETRAFINDA NASIL KIRILDIĞINI GÖSTERİYOR. BU ÇİZELGELER, PASİFİK ADASI KÜLTÜRÜNÜN YÜZLERCE UZAK ADAYA YAYILMASINA OLANAK TANIDI.

1815 TARİHLİ, ÖNCEDEN MADEN KÖMÜRÜ İŞLETMECİSİ OLAN VE KENDİ KENDİNİ EĞİTMİŞ BİR ARAŞTIRMACI WİLLİAM SMİTH TARAFINDAN HAZIRLANAN BU HARİTA İLK JEOLOJİK HARİTA OLMA ÖZELLİĞİNİ TAŞIYOR. BETİMSEL YA DA NAVİGASYON AMAÇLARIN AKSİNE HARİTALARIN İLK DEFA BİLİMSEL ARAÇLAR OLARAK KULLANILMASININ İLK ÖRNEKLERİNDEN.

JOAN BLAEU’NUN 1648 TARİHLİ BAKIR İŞLEMELİ BU GRAVÜRÜ DÜNYA’NIN GÜNEŞ’İN ETRAFINDA DÖNDÜĞÜNÜ ONAYLAYAN İLK HARİTAYDI. BLAEU, GÜNEŞ MERKEZLİ BU İLERİ GÖRÜŞLÜLÜĞÜNE RAĞMEN KALİFORNİYA’YI BİR ADA OLARAK GÖSTERME MİTİNİ DEVAM ETTİRME YANLIŞINDAN KURTULAMADI.

KALİFORNİYA’NIN BİR ADA OLMADIĞINI KANITLAMAK ADINA BÖLGEYİ TAMAMEN KEŞFETMEK İÇİN 1710’A KADAR BEKLEMEK GEREKECEKTİ. BU KAŞİF EUSEBİO KİNO DİNİ AMAÇLARLA ORADA OLAN BİR MİSYONER OLDUĞU VE RESİMDE GÖRÜLEN BARİZ YETENEĞİNE RAĞMEN BİR KARTOGRAFİ EĞİTİMİ ALMADIĞI İÇİN NE YAZIK Kİ O DÖNEM KİMSE ONA İNANMADI.

https://onedio.com/haber/bilinen-en-eski-dunya-haritalari-567550

http://bonpurloryan.com/2014/10/15/tarihin-en-onemli-haritalari-bir-kitapta-toplandi/